ARQUIVO APÉNDICES II

Neste apartado pódense ver os artigos publicados no seu  momento como apéndice ás entradas xerais do blog. En primeiro lugar as achegas máis recentes.

> Salvar o castelo de Doiras
> O Marco da Gándara (Sober)
> Novo castro no Incio
> Un castelo roqueiro en Cervantes
> Mámoa, petroglifos e castro inéditos en Monforte
> Mámoas abandonadas en Miño
> Os primeiros petroglifos da Fonsagrada
> SOS pola ara de Eiras (San Amaro)
> Mámoa e petroglifos inéditos en Outeiro de Rei 
> Agresión a mámoas en Oza-Cesuras e Ferrol
> Novos petroglifos en Moreira (Cervantes)
> Petroglifos inéditos en Lugo
> Petroglifo do Paseo Fluvial (Friol)
> Castro sen catalogar no Corgo 
> Petroglifos inéditos en Navia de Suarna
> Curiosidades na igrexa de Moreda (Monforte)
> Unha estrutura circular en A Brea (Bascuas-Lugo)
> Ruínas arruinadas en Cospeito
> Petroglifos inéditos en Lugo
> Pedrafita de Pascuais (Outeiro de Rei)
> O petroglifo trampolín do Agro do Pepe (O Incio)
> Monforte: Mouras, corvos, santos e tesouros
> Unha torre medieval camuflada

SALVAR O CASTELO DE DOIRAS
O día 26 de xaneiro de 2017, dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares dirixímoslle un amplo informe ao Presidente da Deputación de Lugo para tentar buscar unha solución para a posta en valor do castelo de Doiras, situado no concello de Cervantes.
Non resulta unha esaxeración o afirmar que o castelo de Doiras, coñecido tamén como de Ferreira ou da Ponte de Doiras, con orixe nos séculos XIV ou XV, é unha as fortalezas da súa época máis emblemáticas, non só da comarca dos Ancares, senón de Lugo e de Galicia, feito que non está a impedir que se atope nun estado total de abandono, o que conleva a súa grave deterioración, que se foi acentuando progresivamente ata o seu abando definitivo no ano 2000.
A espectacular fortaleza, erixida nun promontorio rochoso a 752 metros de altitude, foi declarada Ben de Interese Cultural (BIC) o 17 de outubro de 1994, distinción que, cómpre lamentalo, non deixa de ser un "título honorífico" sen efectividade práctica. Basta darse unha volta pola provincia para comprobar que, das máis de 150 fortalezas que conservan algún resto, todas declaradas BIC, cóntanse cos dedos dunha man as que se recuperaron, tanto para coñecer a súa historia como para desfrute da cidadanía.
Mais non imos adentrarnos aquí nos artigos das distintas leis que obrigan, tanto aos particulares como ás administracións públicas, a conservar, protexer e divulgar os bens patrimoniais, principalmente os que obstentan a máxima protección legal como son, no presente caso, os castelos e torres. 
O motivo non é outro que solicitar a intervención da Deputación Provincial para que a fortaleza pase a mans públicas, ben sexa por medio dunha doazón, cesión ou a compra da mesma, evitando dese xeito a súa deterioración e facela visitable tal como estaba no proxecto do actual propietario, a Fundación Xosé Soto de Fión, cuxa intención era restaurala e logo facer un museo, intencións que se quedaron niso.
Na comarca contamos con exemplos dabondo sobre a deterioración do patrimonio defensivo de época medieval, véxase os castelos da Pobra de Navia, Doncos ou Torés, por citar algúns casos. Por iso é polo que consideramos que o castelo de Doiras aínda está a tempo de salvarse, e a única saída que lle vemos é que se faga cargo del a Administración, sexa a propia Deputación, o Concello ou a Xunta de Galicia, ou os tres a un tempo.
De todos é coñecida que unha das maiores lacras que asolan Galicia é o da despoboación, que nos últimos lustros está a facer verdadeiros estragos na comarca dos Ancares en xeral e no concello de Cervantes en particular (nos dez últimos anos o municipio perdeu máis de 500 habitantes). Nun momento en que a nosa comarca se debate entre o despoboamento e o desmantelamento do medio rural, a posta en valor dos seus bens patrimoniais asociados ao turismo, debería axudar a fixar poboación para atopar unha alternativa dinamizadora. 
Ben é certo que o turismo só é unha medida sectorial que por si mesma non vai a solucionar os problemas das áreas rurais xa que a despoboación e a precariedade económica precisan doutras actuacións globais, mais tamén é certo que pode ofrecerse coma un piar en que apoiar a rehabilitación social e económica.
Dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares manifestámoslle ao Presidente da Deputación, a nosa disposición a colaborar en todo o que considere para que se faga realidade a proposta. 
O día 22 de febreiro de 2017 mantivemos unha entrevista co Delegado da Xunta de Galicia en Lugo, Balseiro Orol, para facerlle entrega do informe que elaboramos sobre o estado de conservación e a recuperación do castelo. Despois de explicarlle a situación e de dicirlle que a Xunta debera involucrarse para que a fortaleza pasara a mans públicas, o señor Balseiro contestounos que ten que ser o Concello de Cervantes quen debe dirixirse á Fundación Soto de Fión para negociar unha doazón ou cesión, engadindo que ao que si estaría disposta a Xunta, se pasara ao Concello, é a estudar as peticións para subvencionar a restauración e posta en valor. 
O día 23 falamos co alcalde de Cervantes para facerlle chegar o dito polo Delegado e preguntarlle cales son as intencións do Concello sobre o tema, se deron ou pensan dar algún paso para negociar a cesión ou doazón coa Fundación Soto de Fión. O alcalde comprometeuse a solicitar unha entrevista cos propietarios nos vindeiros días para tratar o tema.
 
O MARCO DA GÁNDARA (SOBER)
O Marco da Gándara atópase a uns 400 metros á dereita da estrada local que vai dende a cabeceira parroquial de Neiras ata a estrada comarcal CP-3201 que comunica Sober con Monforte de Lemos, a carón dun vello camiño que discorre entre prados e monte baixo.
 

Trátase dunha pedra de granito de forma prismática cunha altura á vista de pouco máis dun metro e un ancho na base duns 65 centímetros. Na cara sur ten gravado un símbolo en forma de zigue-zague seguido dunha pequena coviña; na parte oposta outro símbolo de difícil interpretación e outra coviña situada por riba. Na cara oeste vese unha cruz latina duns 20 por 10 centímetros nos brazos, e na leste outra cruz latina duns 15 por 7 centímetros.
 

Díxonos un veciño que antigamente actuaba como marco divisorio entre as parroquias de Neiras e Refoxo, polo que o zigue-zague podería ser interpretado como un "N invertido e o outro símbolo a letra "r" minúscula.
 

As cruces son bastante comúns nos marcos de término, mais estas, segundo o noso informante, están asociadas a unha vella historia. Remarcou que se estaban gravadas en caras opostas non era cousa do azar, pola contra, fixérase así de forma premeditada. Un xove pegureiro que acostumaba levar o gando para os montes da Gándara auxiliou un bo día a unha fermosa rapaza que caera do cabalo. A partir de entón víanse con frecuencia. E namoráronse. O conde de Lemos, tío da moza, cominouna a que abandonara ao pastor, mais esta negouse e continuaron véndose. O señor feudal, enfurecido, mandou a uns soldados para que mataran ao ousado pegureiro. Cando os soldados chegaron á Gándara atoparon á parella e desenvaiñaron as espadas para acabar co mozo, mais a rapaza púxose diante do seu amado para protexelo e tamén resultou ferida de morte. Entón, o conde ordenou enterrar no mesmo sitio aos amantes. Para que non se puideran ver nin tocar despois de mortos, un corpo foi enterrado mirando cara o leste e o outro cara o oeste, e no medio de ambos o fito que podemos ver hoxe en día.
 

Pola lenda, podemos situar a orixe do marco nalgún momento da Idade Media. Pero hai un par de detalles, ademais da forma da pedra, que nos chaman a atención: son as dúas pequenas coviñas semiesféricas gravadas nas caras norte e sur. Pode tratarse dunha pedrafita prehistórica logo reutilizada?
 
NOVO CASTRO NO INCIO
Hai uns días, uns veciños da parroquia de San Salvador do Mao (O Incio) puxéronse en contacto conmigo para falarme da existencia dun castro nun monte da aldea de Valbón, a uns 200 metros en liña recta das últimas casas. O día 18 de xaneiro de 2017 achegueime ata o sitio e comprobei, efectivamente, que se trata dun asentamento castrexo.
Atópase a 859 metros de altitude sobre o nivel do mar. Consta dun único recinto de forma ovalada, cunhas medidas aproximadas de 110 por 70 metros. Estaba defendido polo nor-leste por unha fortísima pendente, case vertical , que cae cara o río Mao e unha pequena muralla que se vai elevando a medida que avanza pola parte máis vulnerable, o sur-oeste, con tramos que acadan os tres metros de altura. Polo oeste obsérvase un pequeno antecastro. A entrada estaría polo sur.

O castro está cuberto pola maleza, non moi alta, e por carballos. No interior, no oeste do asentamento, vese parte dunha estrutura rectangular inserida no chan formada por unhas grandes laxes dispostas verticalmente, moi ben traballadas e perfectamente unidas entre si, que asentan sobre outra gran laxe horizontal polo que, creo, podería tratarse dun gran recipiente ou alxibe para recoller a auga.
 

Dise que no castro habitaban os mouros e que hai enterradas xoias de ouro. Ao menos en dous sitios realizáronse escavacións furtivas. Os prados que hai ao pé do castro reciben o nome de Balacastro. Cando lle preguntei aos meus informantes se non quererían dicir Valcastro, respondéronme con contundencia: Non, o nome é Balacastro, polas balas que disparaban os habitantes do castro.
Dende o asentamento domínase todo o Val do Mao, e mantén unha inmellorable comunicación visual co castro de Formigueiros, situado a 4,3 quilómetros en liña recta.

Nas inmediacións do castro están as coñecidas como Penas da Ribeira. No ano 1911, uns veciños mataron a un home por unha cuestión de distribución de augas para as terras de labor.
Cando mo comentaron, chamoume a atención que non estivera catalogado xa que o lugar onde se ubica recibe o nome de O Castro, e a súa configuración non admite dúbidas, en poucas letras “é de manual”. Para asegurarme consultei o PXOM do Concello, constatando que non figura nin no inventario nin nas fichas. O único castro inventariado na parroquia de San Salvador é o de Cereixido, a 1,6 quilómetros en liña recta do de Valbón.
No PXOM figuran 27 castros inventariados, se ben catro, aínda que nos límites co Incio, xa pertencen aos concellos de Sarria, Samos e A Pobra do Brollón.
Por outra banda, obsérvanse outras anomalías no PXOM. Co número 306 figura “Castro da Roda-Castro de Rendar” que ubica en Treimonte, na parroquia de Sirgueiros, cando en realidade queda en Romariz, parroquia de Rendar. O que si está en Treimonte é o da Pena da Roda, sobre os regos da Ribeira e da Rodeira e que, pola descrición da ficha, debe corresponderse co mal denominado “Castro da Roda-Castro de Rendar”. En Sirgueiros tamén está a Agra do Castro que si consta no Plan.
O PXOM do Incio foi aprobado definitivamente o 7 de decembro de 2005, e publicado no DOG o 21 do mesmo mes.
Tanto o castro de Valbón como as anomalías do PXOM xa llo comuniquei por escrito ao Servizo do Patrimonio Cultural e ao Concello do Incio.
O día 24 de febreiro de 2016, dende o Servizo do Patrimonio Cultural en Lugo comunicáronme que, despois da visita dos técnicos, o castro foi catalogado coa clave de identificación GA27024078.
UN CASTELO ROQUEIRO EN CERVANTES
O Teso do Castelo atópase a 659 metros de altitude, en terras da aldea de Airoá, na parroquia de Cereixedo (Cervantes). Trátase dun outeiro rochoso situado nun meandro que forma o río das Casas e o regueiro do Castelo que o arrodean case na súa totalidade, quedando o único punto de acceso pola cara este. Agás por esta parte, o resto resulta practicamente inaccesible debido ás enormes penas, case verticais, que dende a parte máis alta afloran ata as correntes fluviais citadas. Hai uns anos, ao acondicionar a estrada LU-723, fixeron ao pé do teso unha explanada que destruíu varias rochas e eliminou un sendeiro que levaba ata a cima e outro que dende este baixaba cara o río.
 

Sobra aclarar que o que nos levou ata o Teso do Castelo foi a toponimia que, como soe acontecer, adoita ser precisa, sendo en moitísimos casos a única fonte que permite localizar antigos sitios arqueolóxicos.
As primeiras tentativas para determinar se o topónimo agochaba algún resto antigo comezámolas hai algúns meses, mais con resultados pouco satisfactorios debido, principalmente, á dificultade para chegar ata o cume, impedimentos cuxos culpables eran as verticais pendentes do monte e a impenetrable maleza. Cada vez que abriamos cos fouciños algún sendeiro, sempre nos atopabamos coas colosais rochas ou cos fortes desniveis do terreo. Pero a insistencia tivo premio a principios do mes de novembro. Despois de despexar un tramo demos de súpeto co que semellaba unha parede construída con pedras soltas. En efecto, limpamos o sitio e puidemos comprobar que se trataba dun muro de factura claramente artificial, realizado con pedras de bo tamaño, que comezada e remataba en dúas grandes penas separadas entre si por uns cinco metros. Foi ao final deste muro, entre cuxas pedras tamén medraba a matogueira, cando demos cunha pequena entrada que nos permitiu comprobar que chegaramos á cima. Aínda que continuaba a espeza maleza, observamos que nos adentraramos nunha pequena explanada de forma rectangular, duns 15 x 20 metros, que ocupaba a parte noreste do cume, protexida en todo o seu perímetro polos afloramentos rochosos e dúas murallas máis, construídas de rocha a rocha, que pechaban o recinto, unha xusto sobre o precipicipo e a outra a continuación da porta de acceso. Observando a contorna dende o alto, vimos que se dominaban os vellos camiños que baixaban dos elevados montes circundantes (un deles coñecido como Castelo de Airoá) e a cunca do río das Casas. Pero a maior sorpresa levámola cando miramos cara o sur. Case mimetizado coa paisaxe, a uns 1.300 metros en liña recta, divisamos o impoñente castelo de Doiras, erixido nun outeiro rochoso a 752 metros de altitude.
 

Estabamos diante dunha atalaia relacionada coa fortaleza baixomedieval ou anterior? Antes de facérmonos conxecturas quixemos desvelar algunhas incógnitas, non fose que o que considerabamos como murallas resultasen ser outra cousa, suposición na non críamos xa que tiñamos case a seguridade de que nun terreo tan escarpado, rochoso e de tan complicadísimo acceso a alguén se lle ocorrera utilizar o lugar para levar o gando ou para labores agrícolas, certidume que se veu confirmada por veciños das Casas do Río e de Airoá. En frase textual: “Alí só subían os corzos”. Preguntamos tamén se coñecían algunha historia ou lenda relacionada co Teso do Castelo: uns dixéronnos que nese castelo vivían os mouros, e outros que se fixera para defenderse dos “moros”.
 

Regresamos ao Teso do Castelo unha semana despois para ver se atopabamos máis vestixios. Nunha zona lixeiramente despexada de maleza, cando estabamos a remover a terra superficialmente, apareceron dúas moedas de cobre moi deterioradas e un anaco cerámico. Unha moeda, despois de indagar no que quedaba dos seus elementos figurativos e nas inscricións, sabemos que é do ano 1618, acuñada en tempos do rei Felipe III, que equivalía a catro maravedises. Aínda que coa inscrición incompleta, no anverso líase PHILIPPVS III, cun castelo e o numeral IIII encerrado nun círculo; e no reverso HISPANIARVM REX e un león nun círculo. Da segunda moeda non conseguimos descifrar absolutamente nada xa que apenas se distinguen algunhas desgastadísimas marcas.
 

O pasado día 8 de decembro achegámonos de novo. Cando estabamos a retirar unhas pequenas pedras amontoadas ao pé dunha rocha saíu á luz o anaco doutro recipiente cerámico. Ao limpar a terra adherida, observamos uns diminutos puntiños que destacaban entre a terra pola cara interior da peza que máis tarde puidemos comprobar que era po de ouro. Remexemos o resto do sitio pero non localizamos máis indicios. Unha posible hipótese é que ese recipiente se utilizara para gardar po de ouro extraído do río das Casas. Segundo referencias orais, ata os anos cincoenta do pasado século aínda había mulleres que practicaban o bateo nos remansos dos recodos dos ríos das Casas e Navia. Na zona tamén están documentadas varias minas romanas a ceo aberto. A carón do Teso do Castelo discorría a Vía romana XIX que comunicaba Lucus Augusti (Lugo) con Asturica Augusti (Astorga). Incluso o topónimo Doiras pode facer alusión á existencia de areas auríferas.
 

Non nos sorprendeu a escaseza de datos orais, do mesmo castelo de Doiras apenas se conta con información, nin oral nin escrita (e incluso arqueolóxica), tratándose do único castelo galego aínda en pé do que menos datos se posúen, nin sequera información fiable sobre as remodelacións que se acometeron despois da primeira compra o pasado século XX por un particular.
En resumo, sobre a cronoloxía do Teso do Castelo barallamos dúas hipóteses. Ou que se trata dun lugar de vixiancia relacionado co vía romana XIX e as explotacións auríferas da zona, ou dunha atalaia ou torre dependente do castelo de Doiras.


MÁMOA, PETROGLIFOS E CASTRO INÉDITOS EN MONFORTE
O día 19 de novembro de 2016 achegámonos ata o monte da Medorra, en Susao, na parroquia de Sindrán (Monforte de Lemos), para ver se o chamativo topónimo facía alusión a un antigo enterramento megalítico ou se o nome viña dado pola forma do monte, a xeito dunha mámoa. No catálogo da Xunta de Galicia só figura como topónimo, co código GA27031TOP06. A curta pero forte subida (pouco máis dun quilómetro) mereceu a pena. Antes de coroar a cima, nunha penichaira situada a 655 metros de altitude (a vista sobre o Val de Lemos e a cidade de Monforte é espectacular), localizamos os restos dunha mámoa que debido aos labores agrícolas perdeu case toda a súa masa tumular, cun diámetro aproximado de 11 metros e unha altura que non chega aos 0,20 metros. Sobre ela vense gran número de pedras de xisto e cuarzo que deberon formar parte da coiraza pétrea. Nas inmediacións localizamos o que puido ser un esteo da cámara funeraria onde se ve un suco ben marcado e moi suave ao tacto, posiblemente de factura artificial.
 
 
 

Na nosa teima por atopar os primeiros petroglifos do concello de Monforte, continuamos ata a cima do monte, a 665 metros de altitude, onde hai varios afloramentos de xisto. Aínda que a maioría das pedras están cubertas por abundante lique, localizamos (por fin!) tres rochas cunha cazoleta cada unha de clara factura humana. Teñen un diámetro duns cinco centímetros e unha profundidade de dous. Nas proximidades demos cunha pedra que foi cortada cunha gravura de forma navicular de 10 centímetros de longo por 3 de ancho e, como no caso do posible ortostato da mámoa, moi suave ao tacto. 
Unha muller de Susao comentounos que cando era pequena ía coas ovellas ata a Medorra. Díxonos que non moi lonxe da cima hai unha pedra moi lisa (e fermosa) onde xogaban. Ao parecer tamén hai coviñas. Mágoa que non demos con ela, posiblemente, como nos avisou a muller, porque actualmente debe estar tapada pola abundante maleza.
 
 
 

Pero a cousa non quedou aí. Ao baixar falamos cos moradores da casa que está ao pé do camiño que sobe cara o monte da Medorra para saber se nos podían ampliar a información. O home de máis idade díxonos que na Medorra vivían os mouros e que por unha cova baixaban cara o río de Covos e o castro. O castro? Que saibamos, no rexistro da Dirección Xeral do Patrimonio non hai ningún castro catalogado en Susao, nin sequera na parroquia de Sindrán. Preguntámoslle onde quedaba e ata o lugar nos diriximos. En efecto, xusto no vértice onde se xuntan a pista asfaltada que vai a Susao e a estrada local a Liñares (A Pobra do Brollón), apréciase o que semella foi un antigo asentamento. A pesares da maleza e os piñeiros que o inzan, observase un recinto de forma ovalada protexido por terrapléns en todo o seu perímetro, o pronunciado desnivel do terreo polo nor-oeste e un foxo defensivo polo leste, a parte que sería a máis vulnerable. O interior do recinto está totalmente achairado. As súas medidas aproximadas son de 125 metros no eixo norte-sur e de 85 metros no eixo leste-oeste.
 
 
 

Os achados xa foron comunicados ao Servizo do Patrimonio Cultural e ao Concello de Monforte.
Hai uns anos, en Susao atopáronse varios artefactos do Paleolítico.
E por último, xa como curiosidade, cando aparcamos o coche en Monforte para ir a xantar, no aparcadoiro do Parque dos Condes, acercámonos ata a fonte que hai xunto a lagoa artificial para limpar un pouco o barro das botas. Foi a compañeira Pilar a que se fixou en algo que ata ese momento nos pasara desapercibido. Para facer a fonte utilizaron unha pedra granítica con grandes pías naturais, ignorando de onde a trouxeron. Mais na parte superior esquerda, por riba do caño, hai unha coviña de factura case seguro que feita pola man do home. Ao longo de Galicia non é infrecuente atopar coviñas artificiais asociadas a pías naturais.
 
MÁMOAS ABANDONADAS EN MIÑO
O día 5 de decembro de 2016 denunciei publicamente o estado de abandono en que se atopan as mámoas da Fraga, entre as parroquias de Vilanova e Perbes (Miño). O mesmo día envieille ao Concello un escrito para que se protexan e valoricen, obriga marcada pola Lei do Patrimonio Cultural de Galicia publicada no pasado mes de maio.
Unha urbanización e un campo de golf fixeron desaparecer, ao menos, outros cinco túmulos.




OS PRIMEIROS PETROGLIFOS DA FONSAGRADA
O día 12 de novembro de 2016, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos varias penas con petroglifos no concello da Fonsagrada. Foi no Alto de Cerredo, parroquia de Vieiro, nun gran afloramento de pizarra situado a 930 metros de altitude. En total localizamos catro penas, tres cunha coviña cada unha.
O motivo máis interesante atopámolo nunha rocha lixeiramente inclinada e case rente ao chan. Trátase dun grupo de tres cazoletas de sección semiesférica, de clara factura artificial, cunhas medidas aproximadas de cinco centímetros de diámetro e unha profundidade de entre 1,5 e 2 centímetros, unidas entre si por uns sucos. Así, vense dúas coviñas que por medio dunhas estreitas canles comunican cunha terceira un pouco máis grande; unha destas canles semella que foi repicada con algún obxecto metálico posteriormente. Aínda que, coma o resto dos petroglifos galegos, pouco se sabe sobre a función que cumprían (receptáculos para ofrendas, representacións de constelacións, símbolos de carácter sexual feminino, mapas terrestres, sinalización de lugares sagrados, etc.), no presente caso poderiamos estar diante dun espazo ritual no que se utilizaría algún tipo de líquido (quizais auga ou sangue) que se depositaría nas coviñas situadas na parte máis alta e que a través dos sucos desembocaría na que está na parte baixa. Malia o anterior, ata o presente só podemos xogar con hipóteses, o seu significado morreu coas persoas que os gravaron. Na mesma pena hai unha pequena cruz pouco marcada, de factura moito máis moderna, polo que cremos que se realizou para cristianizar un lugar “pagano”.
Segundo nos contaron, onde levantaron unha torreta de alta tensión, situada a poucos metros das gravuras, había máis coviñas que dasapareceron ao arrasar o afloramento. 
Se tomamos como referencia outros gravados galegos do mesmo tipo, os do Alto de Cerredo poderiamos adscribilos á Idade do Bronce, hai uns 4.000 anos.
Estes son os primeiros petroglifos documentados, non só no municipio, senón en toda a comarca da Fonsagrada.
Ata o presente, os únicos vestixios desta época eran uns machados de bronce atopados por don Manuel Fernández Ríos en Mazaeda ao facer unha gabia, depositados no Museo Comarcal da Fonsagrada.
Os achados xa foron comunicados ao Concello da Fonsagrada e ao Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia.
 
SOS POLA ARA DE EIRAS (SAN AMARO)
Nos anos viente do pasado século, unha ara adicada ao deus indíxena Bandua foi levada para a Casa Grande de Eiras, situada nas inmendiacións da igrexa parroquial de Santa Uxía, no concello de San Amaro. Non existen datos que confirmen o lugar e a data da aparición da peza, mais crese que pode proceder do castro de San Cibrao de Las que se atopa non moi lonxe da aldea.
A ara foi dada a coñecer por Xaquín Lorenzo Fernández no ano 1968 en Inscripciones romanas de Galicia IV, provincia de Ourense, onde acompaña unha foto feita a un baleirado de xeso que había no Museo de Ourense. No ano 1973 fala dela J. Carlos Rivas Fernández, nun traballo titulado Nuevas aras romanas orensanas, publicado no Boletín Auriense. En anos posteriores é citada, entre outros, por Pérez Outeiriño, Rodríguez Colmenero e Vidán Torreira.
A transcrición da epígrafe, moi desgastada en parte, non acada consenso entre os investigadores. Pero, polo de agora, non é o texto da ara o motivo que me leva a traela aquí.
Como sinalei máis arriba, a peza atópase no pazo de Eiras. Cando se localizaou actuaba como pé dunha mesa de pedra situada no xardín da casa. Nun momento non precisado, o taboleiro de pedra rectangular que apoiaba na ara foi retirado, quedando esta á intemperie.
No ano 2007, Felisindo González Iglesias puído ver e fotografar, co permiso do inquilino do pazo, a ara, fotos que colgou no seu blogue Arredor de Lambrica. No artigo xa advertía do grave risco que corría debido á súa desprotección, exposta á acción dos axentes meteorolóxicos.
Á morte, no 2009, da persoa que habitaba o pazo, don Alfredo Lima López, este púxose á venta e na actualidade está abandonado. Ese mesmo ano, no mes de outubro, Felisindo presentou un escrito no Rexistro Xeral da Xunta de Galicia no que solicitaba, entre outras cousas, que se tomaran as medidas necesarias para evitar a deterioración ou incluso a desaparición da ara. A Xunta contestou ao seu escrito no mes de xuño de 2011, mais sen facer referencia á peza en cuestión.
Foi o 10 de outubro de 2016 cando volveu a soar a alarma por unha foto dese mesmo día que o ourensán Javier Torres colgou no seu muro de facebook. A peza xa non estaba de pé (tal como a atopara Felisindo), senón lixeiramente inclinada, con signos moi evidentes de degradación e en total estado de abandono.
Despois de falar con Javier e con Felisindo, decidín presentar senllos escritos ante o Servizo do Patrimonio Cultural en Ourense e o Concello de San Amaro para que se actúe con urxencia, solicitándolles que, ao amparo da Lei do Patrimonio Cultural de Galicia publicada no pasado mes de maio de 2016, se tomen as medidas necesarias para protexer a ara e que se inicien os trámites legais para trasladala ao centro de interpretación do Castro de San Cibrao de Las.
O día 15 de xaneiro de 2017, a arqueóloga Nieves Amado Rolán comunicoume que o pazo ten novos propietarios. A indicación de Nieves, puxeron a ara a cuberto mentres realizan obras de reforma, comentándolle que despois xa falarían da ubicación da ara.
MÁMOA E PETROGLIFOS INÉDITOS EN OUTEIRO DE REI
O día 29 de outubro de 2016, Brais Rodríguez Romero máis eu documentamos preto da aldea de Province, na parroquia de Aspai (Outeiro de Rei), na coñecida como Pena Serrada, nun gran afloramento granítico situado a 532 metros de altitude, varios petroglifos formados por un grupo de 15 coviñas cunhas medidas que oscilan entre os tres e dez centímetros de diámetro, unha combinación formada por tres círculos concéntricos e varias figuras con forma de ferradura. Sobre estas últimas recollemos a lenda de que se trata das pegadas do cabalo de Santiago. As coviñas e os círculos concéntricos poderían datarse na Idade do Bronce, hai uns 4.000 anos, e as ferraduras quizais en época medieval. No mes de marzo de 2017, despois da visita dos técnicos de Patrimonio, foron catalogados.
 
 

No municipio de Outeiro de Rei, con estes, hai documentados cinco grupos de petroglifos, catro dos cales foron localizados por nós.
Na contorna atópanse varios enterramentos megalíticos, adscritos cronoloxicamente ao período Neolítico, hai uns 6.000 anos.
No coñecido como Pico das Mallas, a 544 metros de altitude, hai unha mámoa duns 14 metros de diámetro e dous de altura. Nun momento indeterminado, posiblemente a raíz da cédula real concedida no século XVII ao fidalgo Vázquez de Orxas para buscar tesouros nas tumbas dos "gentiles galigrecos", o túmulo foi violado. Do cráter que fixeron para saquear o enterramento sobresaen tres chantos que formaban parte da cámara mortuoria. Pois ben, curiosamente esta mámoa, moi evidente na paisaxe (coroa a parte máis alta do monte), está sen catalogar polo que, como no caso dos petroglifos, tamén llo comunicamos por escrito ao Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia e ao Concello de Outeiro de Rei.

Pola documentación e as referencias orais, a principios dos anos oitenta do pasado século XX, o concello contaba con máis de 240 mámoas. No curto período de tempo que vai dende aqueles anos ata o presente desapareceron máis de 70, destruídas, principalmente, polos labores forestais. Os túmulos que quedan, case todos catalogados e polo tanto protexidos, atópanse nun estado de conservación de regular a malo, e a acción incontrolada do home e a desidia das Administracións públicas, que permanentemente incumpren a Lei, van destruír os que aínda permanecen en pé. Todos os túmulos están sen valorizar e sen sinalización, nin sequera o catalogado como número 1 da necrópole do Cordal de Acevedo, declarado Ben de Interese Cultural (BIC) e que polo tanto goza da máxima protección legal.

AGRESIÓN A MÁMOAS EN OZA-CESURAS E FERROL
No mes de abril de 2016, o compañeiro Luis Seoane máis eu denunciamos ante Patrimonio e o Concello de Oza-Cesuras unha agresión a dúas mámoas dos Montes do Gato durante a tala de eucaliptos realizada con maquinaria pesada. Recentemente, outra mámoa sufriu outra agresión, pasando sobre ela unha máquina de cadeas. Xa no ano 2002, Antón Malde denunciara a agresión a varias mámoas da necrópole. 
 

Por outra parte, o día 5 de febreiro de 2015 denunciamos un novo atentado contra as mámoas de Mougá (Ferrol). Unha mámoa foi arrasada por unha desbrozadora de cadeas que a achandou case na súa totalidade, ao acondicionar o terreo para unha plantación de eucaliptos. Ao día seguinte comunicámolo ao Servizo de Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia na Coruña. A principios do mes de abril de 2016, informamos doutro atentado a dúas novas mámoas desta necrópole, tamén debido a unha tala de eucaliptos. Hai uns días comprobamos que sobre outra mámoa da mesma necrópole plantaron eucaliptos, utilizando maquinaria pesada.
NOVOS PETROGLIFOS EN MOREIRA (CERVANTES)
O día 18 de outubro de 2016, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares documentamos uns novos petroglifos no concello de Cervantes. Foi no Penedo Grande, un monte situado a 1.164 metros de altitude sobre o nivel do mar, pertencente á aldea de Moreira, na parroquia de Donís.
Trátase de catro penas sobre as que se distribúen nove pías e coviñas de factura claramente artificial, cunhas medidas que van dende os 16 aos 7 centímetros de diámetro e unha profundidade que oscila entre os 6 e 2 centímetros.
Coma no resto dos petroglifos localizados no municipio de Cervantes, estes do Penedo Grande caracterízanse tamén por atoparse preto de lugares adicados dende tempos inmemoriais ao cultivo e ao pastoreo, e preto de centenarios camiños. Todas as estacións descubertas tamén posúen a singularidade de ser os que están situados a maior altitude de Galicia, por riba dos 1.000 metros. 
Os petroglifos continúan a ser os grandes descoñecidos da arqueoloxía galega, tanto é así que ata hoxe en día non existe acordo entre os especialistas sobre a súa función. Na comarca dos Ancares, ata o momento, só atopamos coviñas, motivos que, lamentablemente, apenas mereceron a atención dos investigadores. As coviñas ou cazoletas ancaresas non están asociadas, como acontece noutras partes de Galicia, a outros motivos o que lle confire unha especial importancia, que nos fala dunha sociedade ben definida culturalmente, que insculpían estas coviñas por algo. Para que? Dada a diversidade onde aparecen, temos que pensar que non terían un único significado: recipientes para ofrendas, lugares para recoller a auga que sería utilizada nalgún tipo de ritual, receptáculos para sacrificios, calendarios solares e lunares, símbolos de carácter sexual feminino relacionados coa fertilidade, mapas terrestres e celestes, delimitadores de espazos sagrados ou lugares máxicos, etc. Malia o anterior, ao tratarse dunha arte simbólica, son para nós, en principio e como acontece co resto das representacións, de natureza inintelixible e co único que xogamos son con hipóteses xa que este sistema de comunicación desapareceu xunto coas persoas que os xeraron, incluso cabe a posibilidade de que o seu significado só sería comprensible a determinados membros daquela sociedade. Canto á súa adscrición cronolóxica e cultural, abranguería, cando menos, dende o Neolítico ata a Idade Media. No que respecta a estas gravuras do Penedo Grande, e tomando como referencia outras de similares características esparexidas ao longo de Galicia e da propia comarca, cremos que hai que encadralas nalgún momento da Idade do Bronce, hai uns 4.000 anos.
Ata o presente, na comarca dos Ancares levamos documentadas, con esta, catorce estacións con petroglifos, doce no Concello de Cervantes
Os achados xa foron comunicados ao Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia e ao Concello de Cervantes.
A localización deste grupo de petroglifos foi grazas á información achegada por David Mourelo.   
PETROGLIFOS INÉDITOS EN LUGO
O día 4 de setembro de 2016 atopamos dúas penas graníticas con petroglifos no monte de Fompedriña, a uns 670 metros de altitude, na parroquia de Labio, concello de Lugo.
Nunha vense dúas coviñas escavadas artificialmente na rocha, cunhas medidas de 5 e 6 centímetros de diámetro respectivamente.
 

Na outra pena hai unha coviña de tamaño similar ás anteriores e unha combinación de dous círculos concéntricos de cuxo centro parte un suco cara o exterior; o diámetro máximo é de 13 centímetros. Os motivos, por estar moi desgastados, apenas se perciben polo que a foto que se achega foi resaltada dixitalmente.

A uns 500 metros destas gravuras está a coñecida como Pena da Ermida onde se cre que houbo unha pequena capela ou eremitorio do que non quedan restos. Hai menos dun mes localizamos aquí varias cruces insculpidas sobre a rocha. 
E auns 1.000 metros do monte de Fompedriña está o Marco de San Fitoiro, clara alusión a un fito que quixeron cristianizar porque no santoral católico non existe ningún santo que atenda por ese nome. Actuaba como marco divisorio entre as parroquias de Labio (Lugo) e A Meda (Castroverde).
O achado xa foi comunicado ao Concello de Lugo e ao Servizo do Patrimonio Cultural. 



PETROGLIFO DO PASEO FLUVIAL (FRIOL)
No ano 2013, o veciño de Friol, Diego Viñas Santos, cando paseaba o seu can, sentouse nunha pena granítica que hai a carón do paseo fluvial de Friol, próxima ao río Narla e á piscina municipal. Foi entón cando, casualmente, reparou no que semellaban uns gravados na pedra. Sacoulle unha foto e envioulla ao Concello e a Patrimonio para que se interesaran polo achado, pero non volveu a ter noticias. Días atrás, José Antonio Paz Ben, tamén de Friol, mandoume a foto que daquelas lle enviara Diego. O pasado luns, 25 de xullo de 2016, Brais Rodríguez Romero máis eu quedamos con José Antonio e achegámonos ata o sitio.
Trátase dunha pena lixeiramente inclinada e case rente ao chan, cunhas medidas aproximadas de 5 x 5 metros. A metade foi cortada. Obsérvase que é máis grande pero atópase tapada. Debido á forte erosión das insculturas, situadas na parte máis alta e lisa, non resultou doado dar con elas. Despois de limpar a pedra superficialmente localizamos as seguintes gravuras:
Combinación de catro círculos concéntricos con coviña central. O círculo maior ou exterior ten unhas medidas de 32 centímetros de diámetro. É o mellor conservado.
Combinación de tres círculos concéntricos con coviña central. O círculo exterior ten unhas medidas de 30 centímetros de diámetro.
Combinación de dous círculos concéntricos con coviña central. O círculo exterior ten unhas medidas de 22 centímetros de diámetro.
A poucos metros hai outra pena granítica de 3 x 1,70 metros con oito cazoletas cuxo diámetro oscila entre 7 e 20 centímetros. Algunhas semellan naturais.
 

Canto ao significado, como acontece coa meirande parte dos petroglifos galegos, é un tema moi complexo e na maior parte dos casos indescifrables, mesmo para as formas máis básicas da arte rupestre, interpretándose como símbolos solares, espazos simbólicos ou por motivacións relixiosas, entre outras. Xunto coas coviñas, son os máis característicos da arte rupestre galega. Pola súa semellanza con conxuntos doutras zonas da costa atlántica europea, téñense formulado hipóteses de relacións entre Galicia e outros países atlánticos durante o Megalitismo e a Idade do Bronce. Os círculos concéntricos poden ir sós ou formando parte doutros conxuntos, e hainos con coviña central, como é o caso, e sen ela.
 

Despois de comprobar que non estaban catalogados, púxenno en coñecemento do Concello de Friol e do Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia. Como sinala a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia, aprobada o pasado mes de maio, as gravuras rupestres gozan da máxima protección legal e teñen a consideración de BIC (Ben de Interese Cultural) polo que as administracións públicas teñen a obriga de protexelas e divulgalas.

CASTRO SEN CATALOGAR NO CORGO
O día 19 de setembro de 2016, unha persoa do Corgo chamoume para amosarme unha moeda que cría romana. Quedamos ao día seguinte en Vilachá, na parroquia onde a atopara para, de paso, botarlle unha ollada ao sitio. Despois de limpala comprobamos que non era romana, tratábase dun cornado de cobre acuñado durante o reinado de Filipe IV. Foi entón cando dende o camiño onde estabamos observei entre a maleza o que me pareceu o parapeito dun castro do que non tiña coñecemento. Despois de percorrer o lugar xa non nos quedou dúbida algunha, tratábase, efectivamente, dun castro.

Ao chegar á casa consultei o PXOM do Concello do Corgo, aprobado definitivamente no mes de maio de 2015 e publicado no DOG o día 2 de xuño seguinte, comprobando que non figuraba no mesmo. Que non o recollera o PXOM chamoume bastante a atención debido a que se trata dun castro moi evidente. Ademais, preguntados os veciños (entre eles un dos propietarios dunha parte do asentamento), todos coñecían a súa existencia dende sempre.
Atópase entre a parroquia de Vilachá e a cercana aldea de Marce, esta xa na parroquia de Coeo, no concello de Lugo. Está situado nun terreo practicamente chan, a unha altitude de 470 metros. De forma ovalada, consta dun único recinto, cunhas medidas aproximadas de 120 por 90 metros, defendido en todo o seu perímetro por unha muralla de terra e pedras de bo tamaño que nalgúns tramos acada unha altura de máis de dous metros. A muralla estaba arrodeada por un foxo cunha anchura duns sete metros. Parte do foxo viuse afectado pola estrada local que pasa ao seu carón. En tempos, o interior do castro foi utilizado para labores agrícolas; na actualidade, unha parte está con piñeiros e a outra con eucaliptos, estes plantados recentemente o que provocou profundas gabias no terreo.
O castro recibe o nome de Margarida. Aquí, máis que descuberta trátase de documentalo xa que, como sinalei, é un castro de sobra coñecido polos veciños.
Ao día seguinte, por medio duns escritos presentados no rexistro da Xunta de Galicia, púxenno en coñecemento do Concello do Corgo e do Servizo do Patrimonio Cultural para que procedan á súa catalogación.
PETROGLIFOS INÉDITOS EN NAVIA DE SUARNA
A principios do mes de setembro de 2016, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares localizamos máis petroglifos na comarca. Foi na coñecida como Pena dos Cubelos, un monte que se atopa a 1.202 metros de altitude. Está dentro dos límites da aldea do Penedo, na parroquia de Vallo, concello de Navia de Suarna, preto do límite co concello de Cervantes.
 

Para achegarnos ata o lugar tivemos en conta o nome do topónimo xa que o étimo cubelo fai alusión a unha forma redonda, atopándoo en Galicia como diminutivo de cova, oco ou burato. Como puidemos comprobar, no presente caso o topónimo non era ambiguo xa que na parte alta do outeiro conseguimos documentar catro coviñas feitas por man humana, distribuídas en dúas penas de xisto, cuns diámetros que oscilan entre os 7 e os 9 centímetros. Polas súas características foron feitos na Idade do Bronce.
Este é o primeiro petroglifo documentado no concello de Navia de Suarna. Segundo nos contaron, no antigo camiño que comunicaba Savane con Vilarpandín, no lugar coñecido como A Canceliña, había tres penas insculpidas con ferraduras e coviñas, pero foron destruídas no ano 1969 por unha máquina que estaba a ampliar o camiño.

Con este, o número de estacións con petroglifos documentados na comarca dos Ancares elévase a 15, correspondendo 12 ao municipio de Cervantes.
Os achados xa foron comunicados ao Concello de Navia de Suarna e ao Servizo do Patrimonio Cultural en Lugo. 
CURIOSIDADES NA IGREXA DE MOREDA (MONFORTE)
O sábado, 27 de agosto de 2016, na nosa teima por atopar algún petroglifo no concello de Monforte de Lemos, achegámonos ata O Regueiro, unha pequena aldea da parroquia de Moreda, lugar elixido na Baixa Idade Media para erguer unha igrexa posta baixo o padroado do Salvador. Ao seu carón discorre o Camiño de Inverno cara Santiago de Compostela, se ben, como nos contou un veciño, o tramo entre A Lagoa e a igrexa apenas se utiliza na actualidade debido a que, cando chegan as choivas, o camiño que comunica os dous lugares está moi enlamado, optando os peregrinos por continuar pola estrada cara Pacios.
  
 

Frei Martín Sarmiento, na súa viaxe a Galicia do ano 1745, cita aquí un priorado que ao parecer pertenceu á encomenda dos monxes do Hospital de San Xoán de Xerusalén que entre os séculos XVI e XVII habitaron no castelo de Torrenovaes que no século XII se levantou nas terras de Quiroga.
Do templo románico pouco queda, só unha portada no lateral dereito, marcas de canteiro e algunha que outra pedra incompleta con indescifrables motivos que aínda se poden ver en varias pedras da primitiva fábrica. Entre as pezas reutilizadas está unha cruz de Malta situada por riba da porta principal.
 
  
 

Aínda que só como conxectura, baixo o lintel da portada románica vese gravada unha flor de lis. O símbolo da orde de Santiago, creada no século XII, é a Cruz de Santiago e tres das súas puntas están rematadas coa representación desta flor. Foi tamén a igrexa propiedade dos santiaguistas?
 

Á dereita da igrexa hai unha fonte moderna de fundición. Para que bote auga hai que presionar co pé un aparello que se atopa rente o chan. A calor (arredor de 35º) animounos a refrescarnos na, de seguro, fresquísima auga. Fugaz ilusión, do bico da fonte non saíu nin unha mísera pinga. 
 Foi aquí cando reparamos nunha pedra medio soterrada que hai ao pé da fonteseca. Máis ca pedra en si, o que nos chamou a atención foi o material. Mármore? Coa axuda da paleta e do cepillo limpamos toda a superficie, e si, en efecto, era mármore. Pero había algo máis. Sobre a prancha rectangular de 1,80 por 0,70 metros había gravado un escudo bastante esvaído. No primeiro cuarto vimos o que semellaba un cáliz; no segundo cinco barras (o que en heráldica chaman estacas); no terceiro outras cinco barras máis; e no último un animal rampante, posiblemente un león. Buscamos algunha epígrafe debaixo da pedra armeira pero estaba máis lisa ca palma da man. Tratábase, sen dúbida, dunha lápida cuxa inscrición fora borrada ou, simplemente, non chegara a facerse por calquera motivo. Pero que pintaba alí? A resposta déunola un matrimonio da aldea. A lápida estaba no interior do templo, pero hai uns vinte e cinco ou trinta anos, cando se realizaron unhas obras no edificio, levantáronna e trasladáronna para o lugar onde a podemos ver hoxe en día. Así, sen máis.
 

Pero, quen era a familia propietaria do escudo? Os Balboa, os Quiroga? En Lama de Franco, na mesma parroquia, está a casa-torre de Moreda. A fortaleza orixinal, que lle dá nome, foi destruída polos Irmandiños, dela só queda a torre na fachada oeste. Orixinariamente contaba cunha pedra armeira que foi levada para a Casa da Lama, en Novelle. Dise que no interior da igrexa había un sepulcro pertencente aos señores da Torre de Moreda. Formaba esta lápida parte do sepulcro. 
A ambos os lados da porta principal da igrexa do Salvador de Moreda hai uns bancos de pedra practicamente iguais. Cada un está formado por unha prancha granítica ben traballada apoiada sobre dúas pedras de boa feitura que lle serven de apoio. Por non perder o costume centrámonos neles. Na parte á vista do primeiro non observanos nada chamativo, pero ao apaxar as mans por debaixo da pedra notamos algo. O tacto non nos enganara, na parte biselada vimos unha pequena inscrición formada por dúas palabras (cada palabra separada por tres puntos aliñados verticalmente). Da inscrición, moi deteriorada, polo de agora só puidemos interpretar, dunha forma máis ou menos fiable, a última palabra: DEO. Comprobamos que o resto da superficie inferior fora totalmente repicada.

 

O Camiño de Inverno aproveitou varios tramos dunha vía sencundaria romana que partía de Dactonium, a capital do pobo prerromano dos Lemavos, e cuxa ubicación non está clara, aínda que todo apunta a que ocuparía o monte de San Vicente do Pino, onde na Baixa Idade Media se ergueu o mosteiro bieito e o castelo dos poderosos condes de Lemos. Esta pequena introdución ben a conto para falar doutro elemento do segundo banco que, como dixemos máis arriba, é practicamente idéntico ao primeiro. Aquí non descubrimos ningunha inscrición pero si nos chamou a atención un dos pés en que apoiaba a prancha utilizada para sentarse (para nós a peza máis significativa, quizais por ser a máis desexada). Ao contrario dos outros, que son de forma rectangular e tosca, este presenta, de fronte, unha sección redonda, duns 30 centímetros de diámetro. O anaco dunha columna destinada a suxeitar algunha estrutura? Puidera ser, pero desbotámolo cando observamos que outra parte tiña sección cadrada e que, ao contrario da parte cilíndrica, fora traballada de forma bastante tosca, tal como acontecía cos miliarios romanos en que a parte á vista traballábanna mellor que a parte destinada a ser soterrada. Non percibimos ningunha inscrición (agás que figure na parte apoiada no chan), pero a característica anepígrafa atopámola en moitos miliarios galegos que non forzosamente tiñan que ser gravados cunha inscrición, as letras tamén se podían pintar, borrándose a pintura co paso do tempo.
 

Na comarca da Terra de Lemos só teño noticia dun posible miliario que estaba xunto unha capela próxima ao castro de Castillón, en Pantón. O miliario máis próximo á comarca é un que na actualidade se atopa tirado xunto a casa de don Luciano Tourón, en Lamaigrexa, parroquia de Farbán (Sarria), a carón da estrada a Monforte, que segundo Rodríguez Colmenero confirmaría a existencia que o Itinerario de Barro anuncia entre Lucus e Dactonium.
As persoas coas que falamos descoñecían a procedencia das pedras dos bancos. 


UNHA ESTRUTURA CIRCULAR EN A BREA (BASCUAS-LUGO)
O pasado 23 de xullo de 2016 colguei no facebook un artigo deste meu blogue titulado Unha torre medieval camuflada onde falo dunha torre que se levantaba no lugar da Eirexe, na parroquia de Bascuas (Lugo). Ao pouco, Elixio Vieites envioume a imaxe do relevo dun círculo situado na Brea, unha aldea da mesma parroquia, a un quilómetro de distancia en liña recta da citada fortaleza. Entre un sitio e outro só se interpón unha polémica canteira. Contesteille a Elixio que cando me fora posible iría ver de que se trataba.¡
 

O 30 de xullo, ao regreso de Meira (por certo, con néboa e chuviscando), Pilar máis eu achegámonos ata A Brea. As indicacións de Elixio eran precisas así que non tardamos en dar co sitio, situado nas inmediacións da aldea. Ao non dar cun carreiro que nos levara directamente ata onde se debía de atopar o círculo, salvamos un muro de pedra que dá a un pastizal. Pilar sinaloume unha mámoa que apareceu ante nós. Sería ese túmulo o que se vía na imaxe enviada por Elixio? Desbotámolo axiña xa que o círculo era moito máis grande, e ademais a morfoloxía non se correspondía cun enterramento megalítico. Medimos a mámoa: 17 metros de diámetro e 1,5 de altura. De seguro que era máis alta pero notábase que perdera parte da masa tumular debido, seguramente, aos labores agrícolas.
 

Despois da mámoa só se vía unha carballeira. Adentrámonos nela. Apenas tivemos que buscar, o sitio, bastante limpo de maleza, permitiunos ver o que agochaba. En efecto, alí estaba o círculo: un lugar totalmente chan arrodeado en todo o seu perímetro por un parapeito (como eses que vemos nos castros) feito con terra e pequenas pedras, cunha altura máxima dun metro e mínima duns trinta centímetros. Polo interior do recinto observamos abundantes pedras, algunhas de boa factura. O diámetro do círculo aproxímase aos 50 metros.
Esta estrutura atópase á mesma altura que os montes circundantes polo que nos fixo pensar nun castro agrícola ou de chaira pero, claro está, non son máis que conxecturas.
 

Á volta puidemos falar cun veciño da Brea que coñecía ben o sitio. Si, na aldea sempre lles chamara a atención aquel círculo obra, aseguraban, dos propios mouros, os mesmos que construíran a medorra próxima. O seu pai, de 95 anos, lembraba que o parapeito tiña case a mesma altura en toda a contorna, pero debido aos traballos agrícolas e o aproveitamento da madeira para leña fora rebaixándose. Aparecera algún tipo de material, instrumento, etc.? Resposta negativa, o único que se sacara dalí foran as pedras cortadas para a construción de muros de peche das fincas.
 

Mais isto non rematara. Ao día seguinte, despois de colgalo no blogue, o sempre informadísimo Brais Rodríguez Romero díxome que o círculo estaba catalogado, feito que tanto Elixio coma eu descoñeciamos. Busquei no PXOM do Concello de Lugo e, efectivamente, alí estaba recollido. Lin: "Recinto de forma case circular defendido por un pequeno parapeito duns 8 metros de ancho (semi-aplanado) e unha altura que oscila entre 1 e 1,5 metros. Atopábase moi deformado por causas dos labores agrícolas. Non se coñecen evidencias ou noticias de ningún tipo de achádego no lugar, nin tampouco existe a evidencia dun topónimo alusivo á posible existencia dun castro ou similar. Non obstante, cando menos chama a atención a súa disposición, lembrando outros xacementos de similares características".
Aínda que a descrición do PXOM non coincide exactamente coa información obtida por nós, tratábase da mesma estrutura.
Un día máis tarde, Elixio achegoume outra ligazón ao PXOM onde fala da mámoa citada máis arriba: "Posible túmulo funerario de forma elíptica situado a uns 30 metros ao NL do asentamento GA159 (é dicir, o círculo), co cal tamén podería estar relacionado. As súas dimensións son de 20 metros no eixo L-O e 18,40 metros no eixo N-S, cunha altura de 1,6 metros".
Se fora así, é dicir, que o círculo estivera asociado ao túmulo, teriamos que desbotar a existencia do castro e tentar buscar algún paralelismo con outros xacementos similares. Con cales? Só se me ocorre a hipótese dun lugar ritual, de que esteamos diante dunha especie de círculo cerimonial, pero que no canto de pedras fincadas tipo Prado das Chantas (O Valadouro) ou do Monte Lobeira (Vilanova de Arousa), os seus construtores utilizaran terra e pequenas pedras. Nalgúns campos de mámoas galegos téñense documentado pequenos círculos interpretados como "pozos" onde logo irían os enterramentos pero que non chegaron a rematarse como é o caso, que eu coñeza, do Galiñeiro (Aranga), Alto da Arma (Castro Caldelas), Pena dos Mouros (Cervantes) e Seixos Brancos (Viveiro). No caso do Alto da Arma, o círculo, co interior totalmente aplanado e unha "coroa" terreira ao redor, ten unhas medidas duns 25 metros de diámetro, e no círculo do Galiñeiro, duns 20 metros de diámetro, as características son semellantes. 

RUÍNAS ARRUINADAS EN COSPEITO
O día 11 de agosto de 2016 achegámonos ata a parroquia do Pino, en Cospeito. O panorama que nos atopamos en dous dos seus principais monumentos non merece outro cualificativo que o de desolador.

A TORRE DE CALDALOBA 
Propiedade privada. De época baixomedieval (Hervés dátaa no séculoXIII, e Vázquez Seijas no XIV). Nalgúns documentos tamén aparece citada como de Vilaxoán. Levántase no Coto do Mato, un outeiro situado a 467 metros de altitude. Destruída polos Irmandiños, foi reconstruída por Fernán Ares, xenro do decapitado Pardo de Cela, quen, xunto coa súa muller e filla do mariscal, Constanza de Castro, rexeitaron os ataques das tropas dos Reis Católicos ata que tiveron que renderse ao podrecer a auga do alxibe. Os reis, despois da conquista, puxéronna á venta para sufragar os gastos do asedio. No ano 1646 aparece como propietario o conde de Fuensaldaña e vizconde de Altamira, Álvaro Pérez de Viveiro. No ano 1755 foi vendida a Gabriel María Montenegro, do pazo de Caldaloba, situado a uns poucos centos de metros (conta a lenda que un túnel comunicaba a torre e o pazo). Para construír o castelo escolleron o emprazamento dun primitivo castro da Idade do Ferro, aproveitando os foxos que o defendían. Consérvase unha arruinada torre de 25 metros de altura, de planta cadrada, con 10 metros de lado e muros de máis de 2,5 metros de espesor, construída en pizarra e cadeirado de granito nas esquinas. Tiña catro andares (planta baixa e tres niveis máis), rematada por unha bóveda de canón da que só se conservan os arranques dos arcos rematados en ménsulas. Durante séculos sufriu varios asedios. Na parte inferior aínda se aprecian os impactos dos bolaños (pedras de forma redonda) lanzados con catapultas ou con primitivos canóns.
 

O abandono da torre prodúcese no século XVII, con referencias documentais sobre a venta de escombros procedentes da mesma. A presenza de vexetación e a exposición á choiva contribuiu á súa deterioración. A parte superior da torre desapareceu por completo e o resto está cortado por grandes gretas verticais. Máis da metade do terzo superior desapareceu (muros posterior e laterais), incluídas as xambas e arcos da porta e ventá principáis (crese que roubadas para a utilización noutras construcións). A fábrica, no seu conxunto, presenta numerosos derrubes e gretas. A parte superior estaba coroada por ameas. Hai uns 30 anos colocouse un andamio arrodeando a torre para retirar as pedras en peor estado pero non se acometeu ningunha obra de consolidación. Dise que o andamio estivo alí durante nove meses, a 1.000.000 das antigas pesestas por mes.
 

A pesares de que a torre foi declarada Monumento Nacional por decreto de 22 de abril de 1949, o seu estado é de completa ruína. Para que se manteña en pé urxiría asegurar a fábrica para evitar o desprendemento das grandes pedras (algunha de 500 quilos) que están a piques de caer e repoñelas nas zonas máis degradadas.
 

Aínda que é o monumento emblemático do concello de Cospeito (unha das torres do seu escudo representa a de Caldaloba), o seu estado de conservación é de completa ruína e está totalmente invadida pola maleza, facéndoa case invisible ao ollo humano. É tanta a matogueira que a arrodea que resulta imposible achegarse ata os muros. E non falemos do acceso para chegar ata ela. O camiño resulta practicamente intransitable. E quen desexe subir ata o altorelo onde está emprazada ten que mentalizarse para sufrir os ataques dos toxos, silvas e ortigas que actúan como unha impenetrable muralla vexetal, quizais para impedir que os visitantes observen aquela ruína arruinada. Se se quere ver arodeándoa polo foxo perimetral, o visitante terá que conformarse con distinguir só o 25% da torre xa que o resto está comido pola maleza. 
 

Dentro do réxime xeral de protección do Patrimonio Histórico, as torres, castelos e pedras heráldicas obstentan o maior grao de protección (decreto do Ministerio de Educación Nacional de 1949, Lei do Patrimonio Histórico Español de 1985 e Lei do Patrimonio Cultural de Galicia de 2016). A lei galega di que os Concellos teñen a obriga de protexer, defender, realzar e dar a coñecer o valor cultural dos bens que se ubiquen dentro do seu termo municipal, correspondéndolles en caso de urxencia, como é este de Caldaloba, adoptar as medidas cautelares necesarias para salvagardar os que se visen ameazados. E os propietarios, posuidores e demais titulares de bens integrantes do noso patrimonio teñen a obriga de conservalos, coidalos e protexelos para asegurar a súa integridade e evitar a súa perda, estrución ou deterioración. O incumprimento destas obrigas conlevará unha multa, e mesmo a expropiación.
En Galicia, as fortalezas arruinadas superan, con moito ás conservadas. Na nosa terra "adórnanse" castelos con alpendres de bloques mentres que outros, din, non teñen dono, sen que as administracións responsables de velar para que se cumpra a lei fagan nada por evitalo.
Serve para algo que un monumento goce da máxima protección legal? Teñen algunha responsabilidade os Concellos e particulares por non protexer o patrimonio tasl como os obriga a lei? Á vista do que hai as respostas non precisan de moita análise: non e non. Como se adoita dicir: papel mollado. Está máis que comprobado que non todas as leis se teñen que cumprir. Hai leis de primeira, de segunda e as que están adorno.

A PONTE DO PORTO 
Atópase tamén na parroquia do Pino. É do século XVII pero de posible orixe romana. Catalogada pola Xunta de Galicia no ano 1991.
 

Ata principios do actual século XXI aínda era utilizada polos veciños como paso para salvar o río Támoga. Foi nos primeiros anos deste século cando o Concello solicitou un obradoiro de emprego subvencionado pola Xunta de Galicia para limpala e consolidala. E aí comezou a desfeita. Os alumnos do obradoiro (que non tiveron culpa) limparon a maleza e arrincaron as pequenas árbores que medraban entre as pedras. Quedar quedou limpa, pero resulta que ao responsable das obras "esquecéuselle" asegurar as pedras polo que na primeira enchenta dese inverno un dos arcos de medio punto veuse abaixo, e do que quedou en pé comezaron a desprenderse as pedras. Todo isto foi a parar ao leito do río o que ocasionou que a auga se fora estancando. E todo isto foi feito sen control arqueolóxico. Para tentar subsanar a desfeita, varios anos despois a asociación de veciños, logo de sortear non sei cantos atrancos, conseguiu permiso para retirar as pedras que atascaban o río e que apilaron nun lugar próximo, traballo inútil porque as pedras continúan a caer e, debido á conxestión producida polos derrubes, fai que aquelas augas sexan totalmente insalubres tal como reza un cartel que colocaron ao efecto. No entorno da ponte acondicionouse hai anos un terreo como área recreativa que ninguén visita, non só porque está inzada pola maleza, senón porque as augas non son aptas nin para bañarse nin para pescar.
 

En definitiva, na actualidade o único que se ve da outrora fermosa ponte é como caen as pedras, uns aramios adosados que ninguén sabe para que serven e a plataforma por onde transitaba a xente cuberta cunha capa de formigón.
 

O día 12 de agosto de 2016 presentamos uns escritos dirixidos ao Concello e aos grupos municipais con presenza no mesmo para que se tomen as medidas urxentes para evitar a desaparición, tanto da torre de Caldaloba como da Ponte do Porto, e tamén no Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia para que obrigue ao Concello e aos propietarios da torre a preservalos, e no caso de que pasen se lles aplique o réxime sancionador que estipula a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia.


http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/cospeito/2016/08/13/exigen-concello-cospeito-xunta-arreglen-torre-medieval-caldaloba/0003_201608L13C5991.htm

http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/2016/08/13/ponte-do-porto-catalogada-cultura-caida-abandonada-suerte/0003_201608L13C5992.htm
PETROGLIFOS INÉDITOS EN LUGO
Localiceino a mediados do mes de xullo de 2016 na aldea Daquelcabo, parroquia de Bascuas, no concello de Lugo. Atópase no medio dunha finca particular, a carón dunha pista asfaltada por onde discorría, antes do seu extraño desvío, o Camiño Primitivo de Santiago.
Trátase de 21 coviñas insculpidas na parte superior e lisa dunha gran pena granítica, cunhas medidas que oscilan entre os cinco e sete centímetros de diámetro, entre dúas grandes pías naturais.
O propietario descoñecía a existencia das cazoletas, enterouse cando llas mostrei. Contoume que a pena estaba cuberta de terra e maleza e foi el mesmo quen a puxo á vista. Parte da pena aínda está tapada. A parte que está á vista obsérvase que foi cortada, posiblemente para utilizar as pedras nalgunha vella construción.
O achado foi posto en coñecemento do Concello de Lugo e do Servizo do Patrimonio Cultural. O día 13 de outubro de 2016, dende Patrimonio comunicáronme que, despois da visita dos técnicos, o petroglifo xa foi catalogado.
PEDRAFITA DE PASCUAIS (OUTEIRO DE REI)
O día 24 de xullo de 2016, o amigo Brais Rodríguez Romero máis eu achegámonos ata o lugar de Pascuais, na parroquia de Parada (Outeiro de Rei), para visitar unha finca particular que acolle varias dependenzas destinadas, puntualmente, a servizos de hostalaría. O motivo non foi o de admirar o conxunto de casas admirablemente restauradas, nin o pombal, nin o cruceiro, nin o hórreo... Non, o noso interese era moito máis limitado. 
 

Acompañados polo amabilísimo propietario, percorremos un espazo axardinado onde se poden ver varias pedras fincadas traídas das inmediacións. Mais foi unha a que concentrou toda a nosa atención, e que destaca, maxestuosa, do resto. Trátase dun enorme monolito granítico de sección ovalada cuxa parte á vista ten unha altura de 2,60 metros. O perímetro é de 3,90 metros que se vai estreitando cara a cima. A parte soterrada no chan non chega, segundo nos dixo o propietario, ao metro. Calcúlaselle un peso de sete toneladas. Estivo sempre alí? Non, respondeu, tróuxoa hai anos dun sitio próximo que se atopa dentro da enorme finca, erguíase xunto un manancial. Agás algunhas marcas producidas cando o seu traslado, non observamos ningún motivo inscultórico pero o seu coidado deseño apunta á intervención humana.
 

Ademais levántase nunha zona densamente poboada de mámoas. A uns poucos centos de metros hai unha declarada BIC. É a mámoa número 1 do Cordal de Acevedo, de cuxo cráter de violación saen varios esteos, un deles gravado cun enigmático símbolo que atopamos noutros fitos esparexidos polo municipio, pero non formando parte dunha cámara megalítica. A gravura está formada por un círculo do que parte unha raia vertical cruzada por unha semicircunferencia e sobre cuxo significado, polo de agora, só podemos formular hipóteses. Neste enterramento apareceu un vaso de borde revirado.
No mes de marzo de 2017, despois da visita dos técnicos de Patrimonio, comunicáronme que xa foi catalogada.

O PETROGLIFO TRAMPOLÍN DO AGRO DO PEPE (O INCIO)
Os petroglifos do Agro do Pepe, no Incio, son sen dúbida uns dos máis interesantes da provincia de Lugo. Podemos ver coviñas, cruciformes, ferraduras e un antropomorfo como figura central coa indicación das extremidades, ollos, boca e, probablemente, os órganos xenitais de ambos os dous sexos (máis información na entrada dos petroglifos da provincia de Lugo).
Coa construción do encoro de Vilasouto, as gravuras quedan baixo a auga cando sube o nivel, feito que está a erosionar gravemente o soporte pizarroso na base así como os propios motivos. Ademais, a pena ten sido obxecto de actos vandálicos ao longo do tempo coa inscrición dos nomes dos que visitan o lugar, a última denunciada polo que isto escribe no mes de xullo de 2015.
 

Dende o ano 2008 levo pedindo, tanto ao Concello como a Patrimonio, que se protexa o conxunto, incluso solicitei o seu traslado. Aínda que son totalmente partidario de manter os monumentos in situ, no presente caso, polo perigo que corre, urxe buscarlle unha solución se non queremos que se perda definitivamente; sen ir máis lonxe, unha pedra con gravuras que estaba ao seu carón atópase hoxe no fondo do encoro.
Un ano despois, o pasado día 16, achegueime de novo ata Vilasouto. Como me temía, co verán chega a época de maior pereigo para as gravuras. A auga cubría case a totalidade da pedra. Como se pode ver na foto, o soporte cos motivos utilízanno os bañistas como trampolín. E cando as augas do encoro están baixas, a xente usa o sitio para tomar o sol e poñer as cousas sobre os gravados, actuando tamén como embarcadoiro de piraguas.
O artigo 3 da Lei do Patrimonio Cultural de Galicia, publicada no mes de maio pasado, obriga os Concellos a "protexer, difundir e fomentar o seu valor cultural", e a "adoptar, en casos de emerxencia, as medidas cautelares necesarias para salvagardar os bens que visen a súa integridade ou valor ameazados". Pero está claro que o Concello do Incio nin protexe, nin difunde nin fomenta absolutamente nada que teña que ver do patrimonio.

Hoxe mesmo veño de presentar no rexistro uns escritos dirixidos ao Concello e aos partidos políticos que forman a corporación municipal, así como ao Servizo do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia, para ver, se destas, toman cartas no asunto. 
Tamén é importante a súa sinalización (sobre isto e o seu traslado tiven unha pequena polémica hai anos con Patrimonio) para que a xente tome conciencia do que hai alí. Cando falamos cos mozos e as mozas que estaban a usar o petroglifo como trampolín e lles explicamos o valor daquelas gravuras, comprendéronno inmediatamente, laiándose de que non houbera información e de que non estivera minimamente protexido.
(A foto cos mozos e as mozas bañándose foi tomada co seu permiso). 

MONFORTE: MOURAS, CORVOS, SANTOS E TESOUROS
O sábado, 2 de xullo de 2016, volvemos a Monforte (a última visita produciuse hai quince días). Pola mañá achegámonos ata o Castelo Pequeno, nome que recibe un altorelo que se ergue na parte baixa e chá do Val de Lemos. Nos terzos nor-oeste e sur-leste presenta dúas pequenas elevacións que se erguen sobre dous cavorcos de pouca altura. Pola súa localización (controla o acceso leste a Monforte) e o seu carácter amesetado pode tratarse dun castro ou dunha vixía de adscrición romana ou medieval. En superficie apareceron anacos cerámicos de época medieval. O motivo que nos levou ata o Castelo Pequeno foi o de comprobar, alertados por un veciño, se nos últimos tempos se realizaron movementos de terra que puideron afectar ao xa moi alterado asentamento.
 

Despois de xantar encamiñámonos ata O Freixo, unha aldea case abandonada (só vive un veciño de forma permanente) situada na parroquia de Ribas Altas, á beira do río Cabe. A elección non foi casual, débese á nosa teima por documentar o primeiro petroglifo do municipio, pretensión, despois de varios intentos, que non conseguimos materializar. Pero, nin moito menos, nos damos por rendidos. Nesta ocasión o noso obxectivo foron varios afloramentos rochosos situados entre os castros do Cornado e da Parte que se atopan a unha distancia, en liña recta, de 1,5 quilómetros aproximadamente. A nosa busca, unha vez máis, resultou infrutuosa.
Pero o noso cometido non rematou aí, os nomes das penas que pisaramos chamáronnos demasidado a atención para dar por finalizada a xornada. Así que, baixo un sol que torraba os miolos, puxémonos a buscar información entre os veciños da zona. A verdade é que non quedamos defraudados. 
Velaquí o que nos contaron.

A PENA DAS MOURAS 
Atópanse por riba dun antigo camiño que comunicaba as parroquias de Ribas Altas e A Parte. Ademais de para outros cometidos utilizábase (algúns veciños aínda o usan) para asistir á concorrida romaría que o día 21 de setembro se celebra na honra do San Mateo. Sobre algunhas rochas do chan aínda se poden ver as rodeiras que os carros gravaron ao longo dos séculos. O nome do afloramento débese a que alí vivían unhas fermosas mouras que custodiaban un tesouro fabuloso. Baixo dunha das penas hai un pequeno acubillo onde se gorecían os nenos cando ían co gando.
 

O PENEDO DO SAN ROQUE
Situado no mesmo cordal montañoso, a uns 750 metros en liña recta da Pena das Mouras. Leva o nome porque alí houbo unha capela posta baixo o padroado deste santo. Ao parecer, a principios dos anos sesenta do pasado século XX aínda quedaban algúns restos, hoxe en día desaparecidos. Cóntase que o motivo que levou aos veciños a erguer a ermida foi porque no lugar apareceu unha imaxe deste santo. Para darlle o acubillo que se merecía ao protector contra a peste e outro tipo de andazos, leváronno para a igrexa da Parte, mais uns corvos, por indicación do propio santo, volvían a repoñer a talla no sitio onde aparecera. Foi entón cando a xente se decatou de que o San Roque desexaba vivir no penedo.
 

A PENA DOS CORVOS 
Está a uns 1.250 metros do Penedo do San Roque, na outra marxe do río Cabe e ao pé do castro do Cornado. Trátase dunhas penas duns vinte metros de alto, cunhas fendas onde se di que vivían os corvos que devolvían a imaxe do San Roque ao lugar onde aparecera
Se imos á etimoloxía, na súa orixe latina Roque significa "Como unha rocha", mais a forma medieval rochus quizais sexa unha latinización da forma xermánica bruc/brokc, "choia, corvo", ou rôque, "aturuxo de guerra". Curioso.
 

A PENA DO OURO 
Atópase a uns 150 metros da Pena dos Corvos. Trátase dunha gran pena con forma cúbica que semella foi modelada por man humana. Asegúrase que no seu interior agocha un tesouro. Se non foi destruída é porque sábese que quen ousen fendela sufrirán a ira das mouras que vixían dende o outro lado do Cabe. 
 

OS CASTROS DO CORNADO E DA PARTE 
Dise que un túnel comunica os dous asentamentos. Cóntase que dunha antiga canteira que hai preto do castro da Parte sacaron as pedras que serviron para construír os Escolapios. Unha persoa asegurounos que viu pedras que estaban pintadas.
 

UNHA TORRE MEDIEVAL CAMUFLADA
Poucos escoitaramos falar dunha torre medieval na parroquia de Bascuas, no concello de Lugo. As escasas referencias que había sobre ela situábanna preto do lugar da Eirexe. As informacións levábanna para o lugar onde se ergue a coñecida como Casa da Torre, xusto enfronte da igrexa parroquial. Pero se alí estivo, non quedaban restos, ao menos á vista. Incluso había quen negaba a súa existencia, asegurando que se trataba dunha confusión coa aldea de Bascuas, na parroquia de Montecubeiro (Castroverde), onde está documentada unha torre medieval que pertenceu aos Díaz de Neira.
A principios do mes de xullo de 2016 achegámonos ata o lugar, tomando como referencia unha escritura dos anos vinte do pasado século que falaba do lugar de A Torre. Pouco tivemos que buscar, uns veciños lembraban o sitio onde se erguía, cando cativos adoitaban xogar xunto os seus muros. Ata alí nos levaron.
Só vimos un pequeno montiño cuberto de maleza, mais ao achegarnos e remexer un pouco na terra demos con parte do lenzo dun muro que os nosos guías axiña recoñeceron. Contáronnos que lembraban perfectamente as catro paredes da construción, asegurándonos que nas inmediacións, hai moitos anos, apareceran restos de sillares e tellas. Nos vimos pedras de boa feitura e anacos de ladrillos e tellas esparexidos polo lugar. 
Segundo as nosas estimacións (moi provisionais), a torre era de planta cadrada, duns oito metros de lado e estaría adicada á vixiancia, quizais do Camiño Primitivo de Santiago que pasa ao seu carón. 
Pouco despois, outra persoa contounos que os propietarios, aos poucos, foron tapando con terra o que quedaba da torre para borrar os restos. Polo de agora só podemos imaxinarnos o porqué.
O estado en que se atopa xa o puxemos en coñecemento do Servizo do Patrimonio Cultural e do Concello de Lugo. Lembremos que ao tratarse dunha fortaleza goza, segundo a lei, da máxima protección legal polo que os propietarios teñen a obriga de preservar os restos, non podendo alteralos.